Perwersja i przyjacielski zbrodniarz, czyli renesans kryminału

Przemysł rozrywkowy ostatnich lat oferuje swoim odbiorcom produkty, w których trup ściele się gęsto, krew leje się obficie, a nieustraszeni obrońcy prawa i porządku przy pomocy niemal nadprzyrodzonych zdolności skutecznie, choć nie bez przeszkód, ścigają zbrodniarzy. Tak w skrócie prezentuje się renesans kryminału w kulturze popularnej.


Holmes i Poirot w kieszeni

Zanim przejdziemy do tego, co tworzone jest przez współczesnych artystów, sięgnijmy jeszcze na moment do źródła. Niekwestionowanymi klasykami kryminału są przede wszystkim Arthur Conan Doyle i Agatha Christie. To Arthurowi Conan Doyle’owi zawdzięczamy niezwykle barwnego detektywa Sherlocka Holmesa, który powrócił niedawno w dwóch niezwykle widowiskowych produkcjach kinowych. Z kolei pisarka przez całe swoje życie popełniła wiele kryminałów – zarówno w formie krótkich, jednowątkowych opowiadań, jak i powieści. To ona wykreowała legendarne postacie: detektywa Herkulesa Poirota i panny Marple – starszej kobiety zajmującej się demaskowaniem zbrodniarzy bardziej amatorsko. Zarówno Poirot, jak i Marple wielokrotnie byli bohaterami jej dzieł. Wprawdzie książki obojga pisarzy wydają się przy obecnych kryminałach lekturą wyjątkowo lekką, niemniej i nią interesuje się wielu miłośników gatunku. Producenci jakby dostrzegając wyraźny trend zaproponowali czytelnikom klasyków kryminały w formie kieszonkowej. Trudno dziełami tymi ozdobić półkę, za to idealnie nadają się do czytania, zarówno w łóżku, jak i w podróży. A dodatkowo mają te przyjemne cechy, że są lekkie, poręczne i tanie.

Wyżyny perwersji

Jak wspomniałam dzieła klasyków są raczej lekkie i przyjemne. Natomiast współczesny kryminał w wersji książkowej to raczej rozrywka dla ludzi o mocnych nerwach i nieco stępionej wrażliwości. Prawdopodobnie do tej grupy czytelników przynależy również autorka niniejszego tekstu. By nie być gołosłowną przytoczę tu chociażby bijącą rekordy popularności trylogię szwedzkiego pisarza Stiega Larssona „Millenium”. W trzech grubych tomiszczach aż roi się od perwersji, wynaturzeń i dziwactw. Niemniej najwyraźniej taki dyskurs odpowiada czytelnikom. Postać głównej bohaterki Lisbeth Salander potrafiła przekonać do siebie miliony odbiorców – nie jest to przesada, ponieważ trylogia w wielu krajach była bestsellerem. Co oczywiście nie zmienia faktu, że większość czytelników raczej nie zaprzyjaźniłaby się w świecie realnym z wychudzoną, wytatuowaną, ubezwłasnowolnioną dziewczyną o dość podejrzanej historii rodzinnej. Niemniej wielu z nich chętnie zostanie jej fanem na Facebooku lub zaprosi ją do swoich znajomych. W przywołanej sieci społecznościowej funkcjonuje kilka fanpage’ów bohaterki, tylko w niektórych występuje ona jako osoba publiczna.





Wracając jednak do współczesnego kryminału, wśród polskich twórców mamy pisarza – Marka Krajewskiego, którego seria powieści o wrocławskim policjancie Eberhardzie Mocku nie odbiega ani trochę pod względem perwersyjności, brutalności i liczby szokujących obrazów od tego, co można znaleźć w popularnych obecnie szwedzkich kryminałach. Akcja serii powieści Krajewskiego toczy się głównie we Wrocławiu – a właściwie Breslau – okresu początku XX wieku, a także drugiej wojny światowej. Mimo, a może dzięki osadzeniu przygód swojego bohatera w takim czasie jego książki zyskały ogromną popularność. Dotąd zostały przetłumaczone na kilkanaście języków. Autor nie poprzestał jedynie na serii wrocławskiej, stworzył także lwowską i gdańską. Co ciekawe Krajewski w swoich książkach idealnie odtwarza historyczną topografię miejsc, w których osadza akcję, co niewątpliwie czyni je jeszcze ciekawszymi.

Grupowi cudotwórcy

Wiele książkowych kryminałów doczekało się swoich ekranizacji, w tym także część wspomnianej klasyki. Obok tak spektakularnych produkcji kinowych, jak „Millenium: Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet” czy „Sherlock Holmes: gra cieni” pojawiły się liczne seriale o tematyce kryminalnej. Wśród nich wiele opartych jest na prostym pomyśle: na jeden odcinek przypada jedna ofiara, która zginęła w doprawdy osobliwych okolicznościach, a zagadkę jej śmierci rozwiązuje znakomity zespół specjalistów, którym zawsze udaje się dojść do prawdy. W tej konwencji mieści się na przykład serial „CSI: Kryminalne zagadki Las Vegas”, który stał się tak bardzo popularny, że powstały jeszcze osobne serie o zbrodniach w Miami i Los Angeles. W podobnym stylu utrzymany jest również serial „Kości”, dla którego kanwą stała się antropologia sądowa, dzięki której prosty pomysł zyskał walory w postaci spektakularności (znakomicie wyposażone amerykańskie laboratorium) i pewnej aury tajemniczości (imponujące umiejętności głównej bohaterki).





Sympatyczni przestępcy

Innym pomysłem twórców seriali na przyciągnięcie widzów jest tworzenie postaci zbrodniarzy, którzy w gruncie rzeczy są bardzo przyjaźni. W tym przypadku odbiorcy przez całe kilkudziesięciominutowe odcinki oczekują w napięciu, by przestępstwo ich ulubieńca jednak nie zostało odkryte. Do tego rodzaju bohaterów należy czołowa postać serialu „Dexter”. Główny bohater za dnia jest kompetentnym, chociaż nieco wycofanym analitykiem krwi w wydziale zabójstw, nocą zaś jest seryjnym mordercą wymierzającym sprawiedliwość i mordującym tych, którzy w jego mniemaniu na to zasłużyli. Podobnym bohaterem, chociaż nieco lżejszego kalibru jest Neal Caffrey z serialu „Białe kołnierzyki”. Jest on genialnym fałszerzem dzieł sztuki, który w końcu zostaje złapany, ale służby postanawiają skorzystać z jego umiejętności i zatrudniają go jako wewnętrznego konsultanta mającego pomóc w ściganiu podobnych sobie. Caffrey wprawdzie jest nadzorowany przy pomocy elektronicznej bransolety na nodze, ale nie przeszkadza mu to w prowadzeniu podwójnej gry i kontynuowaniu działalności przestępczej pod okiem FBI.





Obie postacie mają taką konstrukcję, że raczej wzbudzają sympatię widzów, niż potępienie. W ambiwalentności bohaterów kryje się klucz do sukcesu twórców wspomnianych seriali. Pozwala to odejść od utartego schematu i pewnej przewidywalności elementów charakterystycznych dla kryminału.

Odbiorca na tropie zbrodni

Renesans kryminału przejawia się nie tylko w ofercie kin, stacji telewizyjnych i księgarń. To także bardzo nośny temat w świecie gier i to nie tylko komputerowych. Warto tutaj wspomnieć chociażby o grze planszowej „Tajemnice opactwa”. Zadaniem graczy jest odkrycie, który z mnichów zamordował jednego z braci. „Tajemnice opactwa” są powszechnie dostępne i można je kupić również w sklepach z artykułami dziecięcymi. Nie znalazły się tam one przez przypadek, bowiem twórcy gry założyli, że jest ona odpowiednią rozrywką opartą na umiejętności dedukcji już dla ośmiolatków. Chociaż ta gra bywa bardzo zajmująca rozrywką dla znacznie starszych odbiorców.





Wzmożone zainteresowanie gatunkiem jest bardzo dobrze widoczne w ofercie kultury popularnej. W tekście opisano jedynie ułamek tego, co powstaje w ramach renesansu kryminału, po to, by pokazać wieloaspektowość zjawiska. Być może jeśli czytelnik jeszcze nie sięgnął po żaden z kryminalnych produktów rozrywkowych, zechce to zrobić, może nie z samego tylko zainteresowania, ale też chęci wyrobienia sobie własnej opinii na ten temat. W końcu zjawisko jest na tyle obecne w kulturalno-rozrywkowej rzeczywistość, że wręcz nie sposób go pominąć nie wyrobiwszy sobie uprzednio o nim zdania.

AC