Sztuka średniowieczna.

Sztuka średniowieczna obejmuje dzieła powstałe w Europie od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego około 500 roku, aż do początku czasów nowożytnych. Chociaż większość sztuki i architektury ma charakter religijny, należy wystrzegać się twierdzeń, że kościół był jedynym mecenasem sztuki w epoce Średniowiecza. Znaczna część sztuki religijnej z tego okresu, w rzeczywistości powstała na zlecenie władzy świeckiej. Sztuka Średniowiecza jest niesłychanie bogata. W ciągu wielu lat trwania epoki, wykształciło się kilka nurtów i średniowiecznych stylów. Możemy więc mówić o sztuce preromańskiej (karolińskiej), bizantyjskiej, wczesnochrześcijańskiej, i koptyjskiej. W sztuce tej wykształciły się dwa podstawowe style: romański i gotycki. Określenie „romański” zaczęło być stosowane przez historyków i archeologów dopiero w XIX wieku. Wcześniej stosowane było tylko przez filologów wobec języków wywodzących się z łaciny. Pierwsi badacze sztuki romańskiej uważali ją za zjawisko raczej jednolite. Dziś jednak wyróżnia się w niej szereg szkół i okresów rozwoju. Architektura romańska narodziła się na początku XI wieku w Południowej Europie. Pierwsze jej dzieła powstały w Lombardii. Stamtąd styl romański rozprzestrzenił się na północ, do Europy Środkowej, Francji oraz Katalonii. Oryginalny styl romański nawiązywał do okresu karolińskiego, który rozpoczął się w czasach panowania Karola Wielkiego. Nazwa dosłownie odnosi się do zamiaru projektowania w stylu Rzymu. Najbardziej rozpoznawalną cechą architektury romańskiej jest masywność budynków, dlatego łatwo odróżnić ją od bardziej smukłych struktur gotyckich. Architektura romańska wprowadziła zmiany w strukturze sklepienia. Pojawiły się sklepienia kolebkowe (o kształcie walca, ciężkie, masywne) lub krzyżowe (dwie skrzyżowane kolebki, tworzące krzyż). Pierwotnie przeznaczone jako alternatywa dla podatnych na ogień drewnianych dachów, sklepienia stały się główną innowacją architektoniczną stylu. Wczesny styl romański cechuje brak rzeźb oraz innych dekoracji. Plan i układ przestrzenny dzieł architektury romańskiej jest zróżnicowany. Obok jednonawowych kościołów, spotykamy trójnawowe i pięcionawowe bazyliki. Niektóre z mniejszych budowli wznoszono na planie centralnym. Jednak zdarzało się to dosyć rzadko. Typowym elementem wczesnych kościołów romańskich jest towarzysząca mu dzwonnica. W okresie od ostatniej ćwierci XI wieku do połowy XII wieku, rozwinął się nowy i dojrzały styl romański. Ukształtował się on pod wpływem wielkich zgromadzeń zakonnych, takich jak Opactwo w Cluny. Na kształt dojrzałego stylu romańskiego miały również wpływ reformy papieża Grzegorza VII. W tym okresie pojawiła się już monumentalna dekoracja rzeźbiarska. Jednym z najpiękniejszych kościołów romańskich jest znajdujący się w północnej Hiszpanii Kościół św. Marcina. Stanowi wspaniały przykład dojrzałego stylu romańskiego. Pod wpływem Opactwa w Cluny, powstało w regionie Burgundii wiele kościołów romańskich. Rozkwit architektury romańskiej poprzedzał rozwój stylu gotyckiego. Charakterystyczną cechą romańskich kościołów we Francji były bardzo dopracowane dekoracje rzeźbiarskie oraz ostre łuki sklepień. Burgundzką sztukę romańską charakteryzuje również majestatyczna powaga, realizowana poprzez wydłużenia, kanciastości i drastyczne spłaszczenia. Styl ten był stosowany we wszystkich kościołach kontrolowanych przez Opactwo Cluny. Najbardziej znane są kościoły: Vézelay (ok. 1104), Paray-le-Monial (ok. 1109), Saulieu (ok. 1119), Beaune (ok. 1120/40) i Autun (ok. 1130/40). U szczytu potęgi, w połowie XII wieku, opaci z Cluny kierowali życiem ponad trzystu klasztorów rozsianych po Europie. Kościół w Cluny ustępował rozmiarami tylko bazylice św. Piotra w Rzymie. Diametralnie różny od stylu kościołów w Burgundii był romański styl cystersów. Surowe zasady zakonu cystersów zdecydowanie odrzucały możliwość wydawania pieniędzy na dekoracje, które jedynie rozpraszałyby mnichów i wiernych. Kościoły cystersów mimo swej prostoty, były bardzo piękne. Najbardziej znaczące z nich to: Opactwo Cîteaux (Francja, 1125/93), Opactwo Clairvaux (Francja, 1133/74), Fontanny Abbey (Anglia, 1132), Rievaulx Abbey (Anglia, 1132) i Opactwo Fontenay (Francja, 1139). W Anglii przyjmowany jest nieco inny podział okresu romańskiego na style architektoniczne, niż w pozostałych państwach Europy. Okres rządów anglo-saskich zaliczany jest do okresu przedromańskiego. Największy wpływ na architekturę miało tu budownictwo Karolingów. Dopiero lata panowania Normanów łączy się z rozkwitem dojrzałej sztuki romańskiej. Normańskie kościoły powstające w Anglii charakteryzowały się elegancją, monumentalizmem, bogatymi, zwykle geometrycznymi dekoracjami umieszczanymi na filarach i gzymsach, a także flankowanymi fasadami z dwiema wieżami. W kościołach normandzkich bardzo rzadko można było spotkać rzeźby figuralne. Kościoły te stanowiły fascynujące połączenie typowej sztuki romańskiej z elementami anglosaskimi i celtyckimi. Najważniejsze kościoły normandzkie to: Saint-Étienne (Caen, 1067), Katedra w Ely (ok. 1090), Katedry Norwich (ok. 1096), Katedra w Canterbury (1070), Katedra w Lincoln (1072), Katedra w Rochester (ok. 1077), Katedra St Albans (ok. 1077) i Katedra w Winchester (1079). Ten sam styl normandzki występował także na Sycylii i w południowych Włoszech, jednak najpełniej rozwinął się w Anglii. Dla Włoch typowy jest system różnokolorowych murów w poziome paski. Pasy te nawiązują do orientalnych budowli bizantyjskich i stosowane były w budynkach saraceńskich. Przykładem takiej budowli jest położona w mieście Lukka, katedra Duomo San Martino. Dół katedry wykonany jest z brązowego marmuru, góra natomiast z białego. Niektórzy nazywają ten styl romańsko-pizańskim. Ta bogato zdobiona katedra do dzisiaj jest symbolem miasta.